Loading...
You are here:  Home  >  Nghệ Thuật  >  Current Article

Giấy dó và Nghề làm giấy dân gian

Bởi   /   January 5, 2016  /   Comments Off on Giấy dó và Nghề làm giấy dân gian

Làng Nghề  |  The Pacific Chronicle

Trang Thanh Hiền giới thiệu

 

Mịt mù khói tỏa ngàn sương

Nhịp chày Yên Thái, mặt gương Tây Hồ

 

giaydoNgâm tước vỏ cây dó.

Nghề làm giấy xưa đã đi vào ca dao của người Việt như một niềm tự hào, một nét tinh hoa. Nghề làm giấy dó của người Việt có một truyền thống khá lâu đời. Nếu muộn nhất, thì nghề này cũng xuất hiện khoảng thế kỷ thứ III CN. Nó cung cấp giấy cho nhiều nhu cầu khác nhau trong xã hội Việt xưa, đặc biệt là in ấn kinh sách để lưu truyền. Những bộ kinh thư Phật giáo được người Việt khắc bản, in ấn và sử dụng từ rất sớm, chứng tỏ nghề làm giấy xưa đã rất phát triển.

Nguyên liệu chính để làm giấy là vỏ cây dó. Cây này còn có tên là cây Dó Giấy, Dã Gân, Dã Rừng và có tên khoa học là Rhamnoneuron balansae, thuộc họ Trầm. Cây dó giấy cao chừng 5-10m, một gốc thường có nhiều thân nhỏ, vỏ cây màu nâu nhạt hay xám, nhẵn, có nhiều sợi rất dai. Không chỉ cung cấp nguyên liệu làm giấy, cây dó còn là cây có hoa rất đẹp dùng để làm thuốc. Cây Dó giấy thường mọc nhiều ở vùng Trung Du và miền núi độ cao chừng 50-600m, như Lai Châu, Sơn La, Hòa Bình, Vĩnh Phúc, Hà Bắc, Hà Tây, Quảng Ninh, Thanh Hóa. Hiện cây này đã được trồng ở nhiều nơi thuộc các tỉnh Hà Tây và Hòa Bình. Vào mua thu hoạch từ tháng 8 đến tháng 10 âm lịch, người làm giấy bắt đầu đi bóc vỏ cây để mang về làm giấy.

giaydo2Nhặt phân loại vỏ cây

giaydo3Nhặt phân loại vỏ cây để sản xuất giấy.

Để có được một tờ giấy dó mỏng, bền, dai đòi hỏi phải tốn nhiều công sức và rất tỉ mỉ. Tính sơ sơ từ cây dó để có thể làm ra được tờ giấy phải qua 10 công đoạn, tức là gần một tháng. Vỏ cây sau khi thu hoạch được lột lớp vỏ đen, lấy lượt vỏ trắng xé nhỏ, ngâm nước vôi để tẩy từ 1-2 ngày. Sau đó vớt ra, bó thành từng mớ, ngâm tiêp vào nước vôi tôi. Đủ độ, vỏ Dó sẽ được chuyên sang thùng nấu, sau lại dỡ ra ngâm nước cho hết vôi, nhặt bỏ các mấu cây nhỏ còn sót lại. Dó được đem đi rửa tiếp, cho vào bể ngâm 15-20 ngày, rồi vớt ra, cho vào cối giã nhuyễn từ 3-5 tiếng, đem đãi lấy nước trong. Bã Dó sẽ được nắm chặt, rửa sạch thêm một lần nữa.

giaydo4

Cho vào bể đánh nhuyễn sơ vỏ cây

Ngoài cây Dó, để làm nên được tờ giấy, các nghệ nhân còn phải có thêm vỏ cây Mò. Cây này cho một chất nhớt cần thiết để khi seo giấy, các tờ giấy khộng dính vào nhau. Đồng thời, nó cũng có tác dụng giúp giữ nguyên màu sắc của mực khi viết trên giấy.

giaydo11

Bào cây Mò để ngâm lấy nước cho cùng vào bể seo giấy, khiến giấy có thể gỡ ra sau quá trình seo.

giaydo12Vỏ cây Mò ngâm nước

Bã Dó được hòa vào một bồn nước (còn gọi là tàu) có pha nhựa cây mò. Hỗn hợp này gọi là “huyền phù” mà người thợ sẽ pha với nước độ lỏng hay đặc tùy theo loại giấy.

giaydo5

Vắt ra để ráo

giaydo6Cho vào thùng ngâm tẩy.

Công đoạn tiếp theo là seo giấy. Người thợ dùng “liềm seo” tức khuôn mành trúc hoặc nứa ken dày, chao đi chao lại trong bể bã Dó. Bã giấy được múc vào liềm ở trong khuôn rồi dùng tay rung đều khi đủ độ dầy của tờ giấy mới thôi, đặt khuôn vào giá và cầm liềm đặt từng tờ giấy lên thành một chồng. Seo giấy là khâu quan trọng của nghề làm giấy. Nó thể hiện sự khéo léo và quyết định chất lượng của sản phẩm giấy. Mỗi lần múc liềm thường tạo nên một lớp giấy. Do dó, trong nghề làm giấy dó có các chủng loại như bóc 1, bóc 2, bóc 4 – tương ứng với những lần seo. Các tờ giấy thành phẩm sau khi seo, được xếp thành chồng dày, nén kiệt nước, rồi phơi khô. Công đoạn này người ta gọi là biểu giấy. Giấy có thể biểu lên tường, lên các mặt phẳng để khô tự nhiên, nhưng cũng có thể dùng công nghệ sấy lò. Sau khi giấy được làm khô, khi đó người ta lại tiếp tục bóc, đóng thành tập. Tùy theo nhu cầu của những người đặt hàng, mà giấy được tạo thành những khuôn khổ khác nhau. Kích cỡ lớn nhất hiện nay các nghệ nhân seo được bằng tay là 120 x 80cm, chiều kích của liềm seo giấy và khổ của tay người seo.

giaydo7

Nguyên liệu vỏ dó đã được xử lý cho vào bể để seo giấy

giaydo8

Seo giấy bằng khung mành tre

Giấy dó có đặc tính xốp nhẹ, bền dai, không nhoè khi viết vẽ, ít bị mối mọt, hoặc dòn gẫy, ẩm nát. Giấy dó xốp, nhẹ do nguyên liệu, cách chế biến, xử lý nguyên liệu. Khi seo nó tạo ra cấu trúc dạng sợi liên kết với nhau tự nhiên kiểu mạng nhện, nhiều lớp, đa chiều. Chính đặc điểm này khiến giấy được sản xuất từ vỏ cây Dó có tuổi thọ đến 500năm, nên người xưa, không chỉ dùng in kinh sách, viết chữ Hán, Nôm, mà còn in tranh dân gian. Đặc biệt hơn cả, là chất liệu này còn dùng để sản xuất giấy sắc, dùng làm sắc phong trong các triều đại phong kiến Việt Nam.

Giấy Dó xưa kia được sản xuất ở rất nhiều làng quê Bắc Bộ như: Làng An Cốc (Hà Tây) sản xuất 7 loại giấy từ cây Dó: Giấy phương; Giấy trúc; Giấy khay; Giấy để tạo giấy sắc; Giấy vua phê; Giấy hành ri; Giấy dó bìa. Ở Hà Nội xưa có: Giấy sắc (Nghĩa Đô), Giấy moi, giấy phèn làm từ nguyên liệu thô hơn, có mặt giấy khô ráp, sử dụng để gói hàng (Triều Khúc, Yên Thái); Giấy xề: làm từ các đầu mẩu vỏ dó bị loại bỏ (làng Kẻ Cót hay làng Cót). Ở Bắc Ninh có làng Đống Cao xã Yên Phong. Ngày nay, nhiều làng nghề đã thất truyền. Làng giấy ở Bắc Ninh chỉ còn vài nhà làm giấy Dó truyền thống, cung cấp cho các làng nghề làm tranh dân gian và cho các họa sĩ, vẽ, in tranh đồ họa.

giaydo9Bóc giấy sau khi seo từng tờ

giaydo10

Biểu sấy giấy sau khi seo

 

Nguồn: Trang Thanh Hiền, The Pacific Chronicle, ngày 5 tháng Giêng năm 2016.

© 2016 The Pacific Chronicle

Bạn cũng có thể thích ...

dai-hoi-12

Đại hội đảng CSVN thứ XII và Vai trò của nhà nước pháp quyền

Đọc tiếp →